بانی مدرسه میرمحمد مهدی حکیم الملک اردستانی بوده است. وی بانی مساجد دیگری هم بوده و در مسجد جامع اصفهان صفه ای به او منسوب است. نام معماران بنا، استاد محمد مومن فرزند استاد علی بیک برسردر مدرسه و نام استاد محمد ابراهیم اصفهانی فرزند استاد اسماعیل بنا در ایوان جنوبی دیده می شود. سرکاری بنای مدرسه را محمد محسن حسینی مشهدی بر عهده داشته است. نام دو خطاط پدر و پسر به نام های عبدالله و جعفربن عبدالله در کتیبه ها دیده می شود. این بنا که ابتدا به مدرسه شمسیه معروف بوده احتمالا توسط شمس الدین محمد یزدی بنا شده بوده و چون مخروبه شد حکیم الملک آن را تجدید ساختمان کرد. پس از آن بنا به مدرسه حکیمیه مشهور شد و چون در محله کاسه گران واقع شده بتدریج مدرسه کاسه گران نام گرفت. در این کتاب آمده که رقبات مدرسه در سال 1104 برآن وقف شده است. حکیم الملک اردستانی که در هند به طبابت مشغول بود، در ازای معالجه دختر شاه اورنگ زیب جواهر بسیار دریافت کرد و آن را هزینه ساخت این مدرسه نمود. ساختمان مدرسه مربوط به دوره صفوی است و با توجه به تاریخ های ذکر شده در منابع متعدد می توان آن را متعلق به زمان شاه سلیمان صفوی دانست. این بنا در طول زمان مورد مرمت قرار گرفته است. (منابع و مراجع: الف-1)
معماری ایران، اصفهان، مدرسه کاسه گران
معماری ایران، کاشان، خانه تهامی
این خانه دو طبقه می باشد که؛ سطح طبقه اول پایین تر از سطح معبر عمومی مجاور خانه است و بدین ترتیب حیاط اصلی خانه به صورت گودال باغچه ای درآمده که در هرچهار طرف آن فضاهای گوناگونی ساخته شده اند. طبقه بالا نسبت به طبقه پایین، کمی عقب تر نشسته و به این ترتیب سطحی دور تا دور حیاط پدید آمده که ضمن آنکه نقشی ارتباطی را در طبقه بالا ایفا می کند، موجب وسعت یافتن و دلباز شدن فضای باز خانه نیز شده است.
مهم ترین مجموعه فضایی خانه در جبهه جنوب شرقی آن واقع است. در وسط این جبهه یک تالار پنج دری با دو فضای کوچک متصل به آن وجود دارد. این تالار از سویی به حیاط و از سوی دیگر به فضای سرپوشیده مرتفعی که در پشت آن قرار دارد باز می شود. بر سقف و دیوارهای تالار تزیینات ظریف و پرکار گچبری رنگی و آینه کاری دیده می شود و فضای پشت آن دارای تصاویر نقاشی روی گچ شامل گل و بوته و صورت اشخاص بوده که طی دو دهه اخیر به فروش رفته و از روی دیوار انتقال یافته است. در دو سوی این فضای سر پوشیده دو اتاق سه دری قرار دارند که پنجره های آنها به سوی این فضا گشوده می شوند. ارتفاع این جبهه بنا از سه جبهه دیگر بیشتر می باشد.
جبهه شمال غربی شامل سه اتاق ارسی و فضاهای کفش کن بین آنهاست. این اتاق ها سابقا دارای درهای ارسی با شیشه های رنگین بوده اند و در حال حاضر درهای چوبی جدیدی جای آنها را گرفته اند. قوس میانی نمای این جبهه از خط آسمان ثابت بنا بیرون زده است.
جبهه شمال شرقی دارای یک ایوان ستون دار در میانه و دو اتاق در دو طرف آن است که دسترسی به این دو اتاق از داخل ایوان صورت می گیرد. این ایوان دارای قوس های تزیینی ویژه ای می باشد و به حیاط جلوه خاصی بخشیده است. یک بادگیر بلند نیز در گوشه جنوبی این جبهه وجود دارد. در جبهه چهارم یعنی جبهه جنوب غربی، تنها تعدادی طاق نما برای حفظ تقارن نماهای داخلی حیاط ساخته شده اند. طاق نمای میانه این ضلع دارای تزیینات گچبری است. ورودی بنا در جبهه جنوب شرقی قرار دارد که شامل سردر و دو هشتی متصل به یکدیگر است. سقف هشتی اول ورودی، دارای تزیینات یزدی بندی است. (منابع و مراجع: الف-1)
معماری ایران، شیراز، مسجد جامع عتیق
مسجد جامع عتیق کهنترین مسجد شیراز می باشد که مسجد جمعه یا آدینه نیز نامیده می شود. قدیمی ترین کتیبه موجود در مسجد مورخ 752 است و در عمارت خدای خانه یا بیت المصحف قرار دارد. در ضمن لوحه ای به شکل محراب در این مسجد وجود دارد که در تاریخی نامعلوم به مسجد وکیل منتقل شده. سبک خط کوفی این لوحه دلیل تعلق آن به قرن پنجم یا ششم هجری قمری است.
بانی اولیه مسجد عمرولیث صفاری است. در منابع آمده که آبش خاتون، آخرین حکمران سلسله سغرلیان (اتابکان فارس)، مسجد را بازسازی و سلطان ابراهیم میرزا، فرزند شاهرخ تیموری، آن را مرمت کرده است. بنیان این مسجد پس از مدتی، بر اثر زلزله و سوانح دیگر آسیب دید و دستخوش تغییر و تبدیل بسیار گردید. به عقیده دونالد ویلبر، مسجد در جهات شرقی و غربی وسیع تر از اندازه فعلی بوده و بناهای وابسته ای، از جمله مدرسه و کاروان سرا و قرائت خانه و مریض خانه، داشته است.
کتیبه های فعلی مسجد از تعمیر و تجدید ساختمان مسجد در دوره صفویان، خصوصا زمان شاه عباس اول، حکایت دارند؛ اما تعمیرات دوره های بعد باعث شده که بازسازی های عهد صفویان چندان به چشم نیاید. دونالد ویلبر معتقد است که وضع ساختمانی ایوان شرقی نشان می دهد که این ایوان در میانه ساختمانی قدیمی تر جای گرفته است. شبستان ها و دیگر قسمت های مسجد ساختمان سنگی داشته اند که بر اثر زلزله ویران شده و پس از آن، با ستون ها و طاق های آجری بر بقایای سنگی آن ها بازسازی شده اند. همچنین به نظر می رسد که ردیف ستون های لبه حیاط، در ضلع شمالی صحن، در دوره ای متاخرتر به شبستان های این جبهه افزوده شده باشد.
ساختمان مسجد به مروز زمان به شدت آسیب دیده بود و به نوشته مولف راهنمای آثار تاریخی شیراز، شبستان های جنوبی مخروبه و مملو از خاک شده بود. در سال 1321 شمسی، تعمیراتی در مسجد شروع و قسمت های زیادی از این بنا بازسازی شد؛ ولی متاسفانه در این تعمیرات، قسمت هایی از بنا کاملا از بین رفت و بناهای نوساز جای آنها را گرفت؛ مثلا امروزه شبستان های شمال شرقی و جنوب غربی سازه فلزی دارد. عمارت بیت المصحف یا خدای خانه در میانه صحن نیز آسیب فراوان دیده بود. به همین علت بسیاری از قرآن های آن، که نگارش بعضی از آن ها به ائمه و صحابه پیامبر اسلام(ص) نسبت داده می شد، به دروازه الله اکبر و سپس در سال 1326 شمسی به موزه شیراز منتقل شد.
در سال 1314 شمسی، عمارت بیت المصحف را استاد عزیز صرافت، معمار شیرازی، تعمیر و تجدید بنا کرد. کتیبه پیشانی این عمارت در نوع خود بی نظیر و به صورت معرق از سنگ و کاشی ساخته شده است. قسمت های مختلف این کتیبه به کوشش محمد جعفر واجد تنظیم و تکمیل شد. در ضمن یک محراب سنگی با نقوش کاشی از این مسجد به موزه شیراز منتقل شده است. امروزه تعیین جای این محراب در بنای مسجد ممکن نیست. (منابع و مراجع: الف-1)
باورهای مردم:
۱. مردم شیراز بر این باور هستند که در زیر خدای خانه اژدهای خفته (عصای موسی) وجود داشته است. (عام)
۲. بر این باور هستند که قبله قبل از تغییر به این سمت بوده و به این مسجد مسجدالاقصی نیز میگویند. (خاص)
۳. این مسجد تغییر کاربری داده شده و ابتدا آتشخانه بوده است. (خاص)
۴. عیسی در این مسجد به همراه میکائیل و اسرافیل نزول کرده است. (خاص)
کاوشهای باستان شناسی نشان می دهد که بنای این مسجد بر روی عبادتگاه قدیمی قرار گرفته است؛ اما به علت محدودیت در کاوش ها، مشخص نیست که این عبادتگاه دقیقا متعلق به کدام دوره است؛ اما این واضح است که طرح مسجد جامع عتیق از الگویی ماقبل خود بهره برده است. گفتنی است در سمت جنوب این مسجد دیواری قرار گرفته که به دیوار ندبه مشهور است؛ برای تمایز این دیوار با سایر دیوارها علامت تک پیک یا سرو به صورت کاشی کاری آبی رنگی مشخص شده است. گفته می شود این دیوار محلی بوده که براق در هنگام عروج پیامبر از این محل حرکت کرده است. (منابع و مراجع: الف-5)
معماری جهان، هند، انستیتو بین المللی مدیریت کلکته
از نکات حائز اهمیت در این بنا شیوه ای متفاوت در برقراری پیوند میان ساختمان و زمینه آن می باشد. طبیعت که در هندوستان جلوه های متفاوتی داشته و الهام از آن و احترام به آن از ارکان اصلی باورهای فرهنگی و مذهبی هندوها محسوب می شود، در این بنا به شیوه ای خاص جلوه گر شده است.
بخشی از ساختمان جداره ای پوشیده از شیشه های رنگی دارد که تمامی رنگ های بکار رفته در آن انعکاس رنگ های آسمان منطقه، در مواقع مختلفی از روز می باشد. همچنین به گفته طراحان، شفافیت جداره ها تمثیلی از شفافیت ذهن دانشجویان و نسل جوان هندوستان است. آنچه بر جذابیت نمای رنگی ساختمان می افزاید انحنای فرم این جداره است که توسط خطوطی افقی به پنج نوار کشیده تقسیم شده و این امر به پویایی و سیالیت این جداره افزوده است. همچنین تفاوت فاحش میان ساختار جداره منحنی شکل با سایر قسمت های ساختمان که در آنها از صفحاتی صلب و مشبک به رنگ سفید و سیاه استفاده گردیده بر اهمیت بصری جداره رنگی می افزاید.
در فضاهای داخلی نیز، بازی نور، سایه و رنگ به واسطه انعکاس رنگارنگی از صفحات جداره، در راهروهای ارتباطی، نمایان شده است. تاکید بر اهمیت رنگ، علاوه بر نما در جداره های داخلی و حتی مبلمان بنا نیز دیده می شود.
سایت پروژه در بافتی مسکونی و پرتراکم قرار گرفته و تناسبات زمین ساختاری خطی را در پلان دیکته نموده است. با این وجود موفقیت پلان در بهره گیری از مزیت های نظام خطی بسیار آموزنده است؛ نحوه قرارگیری سالن ها و کلاس های آموزشی، طراحی راهرو و مسیرهای ارتباطی، نورگیری کلاس ها و محل مناسب قرارگیری باکس های ارتباط عمودی از جمله نکات قابل توجه در پلان می باشند. (منابع و مراجع: ب-3)
معماری جهان، ترکیه، آکادمی بانکداری یاپی کردی
این ساختمان در شهر گبز کشور ترکیه، با زیربنایی در حدود 10 هزار مترمربع، بنایی الحاقی است به مجموعه ای که توسط "جان مک اسلان" معمار انگلیسی در دهه نود میلادی طراحی گردید، مجموعه ای از 10 ساختمان مکعبی از جنس بتن که با نظم خاصی در کنار یکدیگر قرار گرفته اند. ساختمان جدید که در کنج این چیدمان قرار دارد از نظام هندسی موجود تبعیت نکرده و آگاهانه از تن دادن به ساختار بسته و تکراری حاکم بر سایت پلان سر باز می زند.
بدین ترتیب ضمن چرخشی45 درجه نسبت به مجموعه و کشیدگی بیش از حد به سمت خارج سایت، ساختمان جدید به نقطه شاخص مجموعه تبدیل می گردد که نه تنها از داخل مجموعه جلب توجه می کند بلکه از خارج سایت نیز به عنوان شاخصه ای جدید و جذاب برای این مجموعه به نظر می رسد.
این بنا متشکل از دو بال طویل به ارتفاع چهار طبقه است که با فصله اندکی نسبت به یکدیگر قرار گرفته و از داخل سایت دو ساختمان مجزا به نظر می رسند. این دو بال، ساختمان تمامی فضاهای آموزشی مجموعه را دربرگرفته و فضای اندک بین دو بال که با سقفی شفاف پوشیده شده است به فضاهای جمعی، کافی شاپ، راهروهای ارتباطی و نشیمن اختصاص یافته و به خوبی از نور طبیعی بهره می برد. در آخرین تراز ساختمان، محوری با زاویه ای تند فضای داخلی را شکافته و نشیمنی تعریف نموده که نحوه جهت گیری آن دید مستقیم به دریای مرمر را ممکن ساخته است.
از دیگر نکات قابل توجه در این بنا، سادگی و در عین حال تضاد رنگ و مصالح به کار رفته در جداره های خارجی است. جنس پانل های تشکیل دهنده بال ها، از فلز مس بوده که تنها به علت تفاوت در جهت نصب بر روی بدنه با دو رنگ متمایز رویت می شوند. این نوآوری ساده نه تنها کلاس ها را از نور مستقیم حفظ می کند بلکه در طول شب نیز درخشش و انعکاس نور داخل ساختمان بر این شبکه قرمز رنگ دو چندان شده و نظر هر ببیننده ای را به خود جلب می کند.
اهمیت نقش رنگ در داخل بنا نیز محسوس است. نه تنها پانل های رنگی راهروها را از فضای آتریوم مرکزی جدا می سازد، بلکه نورپردازی فضاهای داخلی نیز در ساعات مختلف از روز متفاوت بوده و حال و هوای آتریوم نیز به طبع آن تغییر می کند. در تراز زیرزمین، فضاهای جمعی دیگری نظیر رستوران، غذاخوری کارکنان، سالن کنفرانس و سالن پذیرایی قرار گرفته اند. (منابع و مراجع: ب-3 و ب-4)